Í tilefni nýlegrar þjóðaratkvæðagreiðslu þá vil ég ítreka hugmyndir mínar um „menntað lýðræði“.
Í stuttu máli þurfa kjósendur að svara einföldum spurningum um óumdeildar staðreyndir, einfaldlega til að takmarka niðurstöðurnar við atkvæði þeirra sem hafa sýnt þá lágmarkskurteisi að kynna sér um hvað er verið að greiða atkvæði. Atkvæði þeirra sem hafa ekki kynnt sér málið verða einfaldlega ekki talin með.
Um síðustu helgi hefði mátt spyrja, „Er verið að kjósa um aðild að Evrópusambandinu?“ eða „Verða íslensk ungmenni látin gegna herþjónustu ef við höldum viðræðum áfram?“
Hvort tveggja er afdráttarlaust og óumdeilt út frá þekktum staðreyndum – svarið er sannanlega nei.
Atkvæði þeirra sem svara annarri hvorri spurningunni játandi hefðu einfaldlega ekki verið talin með, hafa augljóslega ekki svo mikið sem óljósan grun um hvað er verið að kjósa um.
Ég veit alveg af ýktum og langsóttum tilbúnum dæmum um hvernig mætti misnota svona kerfi. En það er ekkert sérstaklega flókið að vinna sig fram hjá þeim hættum sem eru til staðar.
Til dæmis mætti hugsa að kallaður yrði til hópur, 7, 13 eða 25 manns, hugsanlega rektorar háskólanna, forseti hæstaréttar og fleiri sem ekki er líklegt að eigi sérstakra hagsmuna að gæta. Þessi hópur þyrfti að samþykkja spurningarnar einróma. En hvað ef í öll þessi embætti safnast fólk með annarleg sjónarmið og á þingi verður meirihluti fyrir stórhættulegum ákvörðunum? Já, ekkert sérstaklega líklegt og hvort sem er, ef við erum komin þangað þá er ólíklegt efnt verði til þjóðaratkvæðagreiðslu yfirhöfuð.. og þessar skoðanir líkast til hvort sem er með mikinn meirihluta hjá þjóðinni.
Síðasti varnaglinn felst í því að kynna spurningarnar fyrirfram og hvert rétt og óumdeilanlegt svar er. Það verður auðvitað einfaldara að „svindla“ á þessu, en ég ímynda mér að það vefjist fyrir einhverjum að svara þvert á eigin forsendur – og ef viðkomandi hefur fyrir því að kynna sér þetta, þá er í góðu lagið að telja atkvæðið með. Og það er líka erfiðara fyrir „óprúttna“ aðila að hringja til dæmis í unga kjósendur og segja „heyrðu, þú verður að segja nei í þjóðaratkvæðagreiðslunni annars verður þú kallaður / kölluð í Evrópuherinn, en þú þarft samt að svara spurningunni þannig að þú vitir að þetta er útilokað“.
Ég er sannfærður um að við myndum taka betri ákvarðanir ef við notum þessa aðferð.
Ég geri mér grein fyrir það hringja viðvörunarbjöllur – sem er gott, svona hugmyndum á að taka með fyrirvara og gagnrýni.
Valgarður Guðjónsson 